(Hoe) kan het kijken naar de tv negatieve gevolgen hebben?

Hier vindt u een overzicht van de negatieve aspecten van televisie, waar ouders zich vaak zorgen om maken:



Geweld
Angst
Nieuws
Seks
Reclame en commercie
Soaps

 

Geweld

Gespeeld geweld
Grappige tekenfilms (Tom en Jerry, Woody Wood Pecker) tonen relatief veel geweld. Maar zelfs kleine kinderen begrijpen dat het geweld niet echt is. Dat wordt wat lastiger met actieseries en -films. Doordat echte mensen acteren, lijkt het alsof de agressieve handelingen echt gebeuren. De makers doen hun best om het er zo echt mogelijk te laten uitzien. Terwijl makers de gevolgen juist niet duidelijk tonen. Kinderen kunnen hierdoor een verkeerd beeld vormen van de gevolgen van geweld. Politie-agenten gaan na het neerschieten van iemand niet een kopje koffie drinken. In het echt werken zij een paar maanden niet of op halve kracht. Een flinke rechtse veroorzaakt in het echt nog al eens een opname in het ziekenhuis voor behandeling van een kaakfractuur.

Echt geweld
In documentaires en het nieuws komt echt geweld voor. Jonge kinderen (tot een jaar of 4) maken nauwelijks onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid. Monsters spreken hun fantasie aan, dus daar kunnen ze flink van schrikken. Maar als ze in het nieuws beelden zien van een terroristische actie, dan zegt dat de kleintjes weinig. Ze begrijpen de impact nog niet. Vanaf een jaar of 8 beginnen ze dit wel te begrijpen. Het schrikeffect is dan omgedraaid: monsters doen hen niet zoveel meer, maar een oorlog of natuurramp maakt grote indruk.

Gespeeld of echt, de trend is om geweld steeds vaker, beter en realistischer te laten zien.

TIP!
Door met uw kind te praten over gewelddadige tv-beelden, draagt u bij aan een kritische houding van uw kind ten opzicht van de televisie. Bespreek bijvoorbeeld de verschillen tussen gespeeld en echt geweld en de gevolgen van bepaalde gewelddadige handelingen op tv en in het echt. Kinderen zijn gevoelig voor de mening van hun ouders. Als u regelmatig commentaar levert op gewelddadige beelden en uw mening onderbouwt, is de kans groot dat uw kind uw mening gaat overnemen. Op zijn minst uw mening meenemen in hun eigen meningsvorming. 

Veroorzaakt geweld op tv agressief gedrag?
Een vraag die elke ouder zich op een gegeven moment stelt: heeft mediageweld effect op het gedrag van mijn kind? Sinds de jaren vijftig interesseren wetenschappers zich voor de invloed van geweld op tv. Wat blijkt uit de onderzoeken tot nu toe?
In het boek ‘Beeldschermkinderen. Theorieën over kind en media’ laat Patti Valkenburg een grote hoeveelheid (verschillende typen) onderzoeken de revue passeren. Uit bijna elk (type) onderzoek volgt de conclusie dat geweld op tv agressief gedrag kan stimuleren. Dit hangt van drie dingen af:

1. Het kind zelf. De kans is groter naarmate 1) het een jongen is en 2) het van nature agressiever is.

2. De omgeving van het kind. De kans is groter naarmate de frequentie waarin geweld voorkomt (op school, in het gezin of de media) hoger is.

3. De inhoud van het programma waar geweld in voorkomt. De kans is groter naarmate het programma bepaalde elemten bevat die agressiegevoelens verhogen.

>>Conclusie
Geweld kan agressief gedrag veroorzaken. Maar het is geen kwestie van de ‘injectienaald’-theorie (blootstellen aan geweld veroorzaakt agressief gedrag). Het effect hangt af van het kind zelf, zijn/haar omgeving en de inhoud van het televisiegeweld.

Welke elementen verhogen de kans op agressief gedrag?
De agressieve figuur in het programma is aantrekkelijk voor het kind: bijvoorbeeld als de dader een kind is of van hetzelfde geslacht is.
- Het vertoonde geweld wordt beloond: een man slaat allerlei vijanden (slechteriken) in elkaar en wordt daarna omhelsd door zijn droomvrouw.
- ‘Gerechtvaardigd’: het geweld dat de overvallers van een oma gebruiken wordt eerder afgekeurd dan het agressieve gedrag van haar kleinkinderen die de overvallers ‘terugpakken’.
- De onzichtbaarheid van gevolgen; door een ruit springen levert geen bloederige taferelen op; een klap op je kaak geen kaakfractuur; een agent die iemand doodschiet komt niet een half jaar in de ziektewet, maar gaat direct vrolijk naar een bar met zijn collega’s.
- Realiteitswaarde: een tekenfilm met gewelddaden levert minder effect op dan een serie met acteurs. Dit heeft ook weer zijdelings met identificatie te maken: hoe realistischer, hoe dichter bij de eigen leefwereld. Meer inleving betekent meer effect op eigen gedrag.
- De grofheid en ernst van gewelddaden hebben meer effect dan bijvoorbeeld de frequentie van de daden.
- Opwinding: een geweldprogramma met harde muziek, veel actie en snelle beeldwisselingen zorgt voor een groter effect.
- Waardering vanuit de omgeving: wanneer een ouder of een ander belangrijk persoon zich positief uitlaat over gewelddadige beelden (‘mooi, sla ‘m maar goed in elkaar’).

Welke gevolgen kán geweld op tv hebben?
Geweld loont
Een kind kan (onbewust) gaan denken dat je met geweld krijgt wat je graag wilt. Dit effect zal sterker zijn als een kind opgroeit in een gezin waarin regelmatig geweld voorkomt.

Geweld went
Onderzoeken geven aan dat gewenning plaatsvindt. In een onderzoek nam het schrikeffect en medeleven af bij kinderen die meerdere keren een gewelddadige film zagen. Niet alleen over de film, maar ook over het echte leven: zij reageerden minder geschokt op een geweldactie van kleuters in het ‘echte leven’ dan kinderen die een ‘neutrale’ film gezien hadden.

Televisie-werkelijkheid
Door de grote hoeveelheid geweld op de televisie (zowel in series als op het nieuws) kan een kind een vervormd beeld van de werkelijkheid ontwikkelen. Ze kunnen bijvoorbeeld gaan denken dat moord in het echt heel vaak voorkomt of dat door een raam springen geen spatje bloed veroorzaakt.

Grof taalgebruik
Kinderen pikken kennis en woordenschat op uit televisieprogramma’s. Helaas gaat het dan niet alleen om kennis en woorden waar opvoeders blij mee zijn! De tv is niet dé oorzaak van het gebruik van schuttingtaal. Het taalgebruik op school speelt ook een grote rol.

 

 Angst
Monsters, heksen, het overlijden van een moederdier in een tekenfilm, enge muziek. Het zijn elementen waar kinderen bang van kunnen worden. Maar ook ‘het onbekende’ of een verrassingseffect kan angst veroorzaken. Het is daarom lastig om van te voren in te schatten wat bang zal maken en wat niet.

Er zijn onderzoeken geweest, waarin kinderen aan het begin van hun leven werden weggehouden van ‘enge verhalen’. Toch zagen deze kinderen op een gegeven moment ‘enge dingen’ in het donker in hun kamer. [Patti Valkenburg: Beeldschermkinderen]
Angst heeft een functie: het bereidt ons voor op het aankunnen en reageren op angstige situaties in het echte leven. Deze eigenschap, om ons te leren beschermen, is blijkbaar aangeboren en heeft een belangrijke functie.

Leren omgaan met angst hoort bij de opvoeding. Uw kind weghouden van angstige elementen uit het leven is onmogelijk en gezien bovenstaande ook niet wenselijk. Maar er is een verschil tussen ‘griezelen’ en ‘angst’.

Enkele voorbeelden van elementen die bang kunnen maken met een uitleg waarom:

Een vriendelijke heks of Quasimodo (De klokkenluider van de Notre Dame) Jonge kinderen zijn nog niet in staat om een compleet beeld van iets te vormen. Van nature koppelen zij een lelijk uiterlijk aan onaardige eigenschappen. Ze kunnen situaties nog niet relativeren. Op dit moment is Quasimodo, ondanks zijn vriendelijke gedrag, hoe dan ook gemeen.

De zak van Sinterklaas of Moederdier gaat dood in een tekenfilm Als je iets verkeerd doet, kun je zomaar uit je veilige thuis weggehaald worden. Door het doodgaan van de moeder van Bambi beeldt een kind zich in dat zijn eigen moeder uit zijn veilige omgeving verdwijnt. Dergelijke beelden tasten dan het gevoel van veiligheid aan en daar is een jong kind gevoelig voor.

De hulk Een vriendelijk persoon verandert plotseling in een vreselijk monster. Voor een kind kan dit vervolgens bij elk vriendelijk mens uit de eigen omgeving gebeuren. Ook angstige scènes die plaats vinden in een herkenbare omgeving (keuken, slaapkamer, douche, etc.) plaatst een kind in de eigen veilige omgeving en voelt zich daar dan niet meer veilig.

Dit zijn voorbeelden die veel te maken hebben met fantasie. Opvoeding betekent steeds een stukje verder loslaten. Maar dit proces gaat heel geleidelijk en ouders blijven tot aan de basisschoolleeftijd het allerbelangrijkste. Tot dan zijn dit soort fantasieën angstig en bedreigend. Mede omdat kinderen nog niet goed in staat zijn realiteit en fantasie te scheiden. Vanaf een jaar of 7 a 8 gaat dit al beter. Dan begrijpen ze dat het nieuws bijvoorbeeld echt gebeurt en verlegt de angst-grens zich van fantasie-elementen naar elementen uit het nieuws.

 

Hoe herkent u angst bij uw kind?

Bij griezelen zijn kinderen gewoon even bang. Soms helpen ze zichzelf een handje door een knuffel te pakken of de handen voor de ogen en/of oren te doen. Vanaf een jaar of 7 a 8 wordt spanning gewaardeerd en dagen kinderen zichzelf uit.
Vaak herkent een kind zijn of haar eigen grens. Of ze willen laten zien dat het griezelen te veel wordt, is een tweede. Als ze zichzelf bijvoorbeeld te oud vinden om ergens bang voor te zijn of stoer willen doen. Maar bij elk kind zal het wel eens mis gaan. Het griezelen is dan omgeslagen in angst die even blijft ‘hangen’ en verwerkt moet worden. Die angst kan op verschillende manieren naar buiten komen:

• stil worden, nergens zin in hebben
• proberen de situatie te vermijden
• hoofdpijn, buikpijn of moe zijn
• bijzonder veel of juist weinig eten
• chagrijnig worden en/of agressief
• slecht slapen en/of angstige dromen
• bedplassen

 

Suggesties om met angst om te gaan

• Door het kind serieus te nemen voorkomt u dat uw kind het gevoel krijgt dom en laf te zijn of zich te moeten schamen voor angstgevoelens. Door het angstgedrag af te keuren kan het kind angst krijgen om te laten merken dat het bang is.
• Een kind te dwingen iets te doen waar het bang voor is, kan meer angst en paniek veroorzaken.
• Door te proberen er achter te komen wat uw kind zo bang gemaakt heeft, kan hij/zij er over praten. Bij jonge kinderen kunt u mogelijkheden zelf verwoorden.
• Als bekend is wat uw kind zo bang heeft gemaakt, kunt u wellicht het één en ander toelichten, zodat ze het beter kunnen begrijpen.
• Vaak gaat het om het onbekende. U kunt er dan voor kiezen dieper in te gaan op het element. Bijvoorbeeld door er samen over te lezen en plaatjes te bekijken.
• Als het gaat om iets dat vaker voorkomt in het echte leven, dan vermijdt uw kind die situatie liever. Maar dat is niet aan te raden. U kunt samen langzaam, op het tempo dat uw kind aangeeft, aan de enge situatie wennen. Dan ervaren ze dat het mee kan vallen. Ook met het oog op andere, toekomstige angstsituaties.
• Door een compliment te geven als uw kind een klein stukje over zijn/haar eigen angstgrens heen gaat, zal dat bijdragen aan het zelfvertrouwen om een angst te overwinnen.

 

Nieuws

Wat is kindernieuws?

Om deze vraag te beantwoorden, nemen we het Jeugdjournaal onder de loep. Hoe gaan zij te werk? Waar leggen zij de grens? Met andere woorden: In welke zin is het Jeugdjournaal anders dan het journaal voor volwassenen?

Hetzelfde: nieuws voor volwassen is nieuws voor kinderen. Behalve saaie politieke verhandelingen. Die interesseren kinderen (nog) niet of in mindere mate. Bij de keuze van (algemeen) nieuws, zijn drie criteria belangrijk:
1. nieuwswaarde: het moet om iets gaan dat nieuw is. Het trieste hieraan is bijvoorbeeld als een oorlog lang duurt, verdwijnt het langzaam naar de achtergrond. Terwijl de gruwelijkheden niet minder vaak voorkomen. Maar de oorlog is op dat moment niet ‘nieuw’ meer.
2. afstand: een ramp met 1000 doden in Timboektoe is ‘minder belangrijk’ dan een ramp met 10 doden in Nederland.
3. negativiteit: een gevleugelde uitspraak schetst wat hier bedoeld wordt: ‘Goed nieuws is geen nieuws en slecht nieuws is goed nieuws.’ Zodra het om iets gaat dat slecht of zielig is, gaat het om nieuws. Een succes of een blijde gebeurtenis komt maar zelden aan bod.
Maar ook anders: er komen namelijk toch ook echt andere onderwerpen aan bod, die je niet of nauwelijks terugziet in het volwassenenjournaal. Nieuwsitems over kinderen bijvoorbeeld of items die meer leven in de kinderwereld, zoals nieuws over natuur, dieren of muziek.

Standpunt van het Jeugdjournaal over geweld
Geweldnieuws is door de jaren heen steeds explicieter in beeld gebracht. Dat zijn soms vreselijke beelden voor kinderen. Maar: geweld is wel nieuws. Dus het Jeugdjournaal kiest ervoor wel aandacht te besteden aan dit soort nieuws, maar de beelden en woorden worden zorgvuldig geselecteerd en voorbereid. Bij heftige beelden wordt vooraf een waarschuwing gegeven en volgt veel achtergrondinformatie.

Wat doet dit met kinderen? Kinderen worden nogal eens onderschat. Soms willen we ze te veel beschermen, terwijl we de waarheid ook zelf onder ogen moeten zien en de kinderen de wereld in zijn geheel willen laten leren kennen. Ze moeten en willen uiteindelijk zelfstandig hun weg kunnen vinden. Soms zijn ze al verder dan wij vermoeden en zijn onze zorgen en ergernissen onterecht. Ze blijken nog al eens over meer veerkracht te beschikken dan wij verwachten.
Aan de andere kant kan een bepaald detail ineens veel indruk maken en blijven hangen. Op de volgende pagina leest u waarom bepaalde aspecten uit het nieuws kinderen bang kunnen maken.

Wat maakt welke kinderen angstig?
Jonge kinderen: Waarom worden jonge kinderen soms angstig van nieuws?
- Fantasie en werkelijkheid gaan nog samen op. Jonge kinderen creëren daarom met nieuwsfeiten hun eigen waarheid.
- Daarnaast hebben ze tot een jaar of 7 een beperkt besef van plaats en tijd. Gebeurtenissen die ver weg gebeuren plaatsen zij in hun eigen ik-omgeving: op school, thuis...
- Jonge kinderen zijn gevoelig voor (onuitgesproken) spanning, twijfel en onzekerheid bij ouders. Dus als de ouders zoch zorgen maken over iets op het nieuws, voelen kinderen dit feilloos aan.

TIP
In een van bovenstaande situaties is het belangrijk de veiligheid te benadrukken. Kinderen verlangen eerlijke antwoorden, maar dat hoeft niet gedetailleerd te gebeuren. Relativerende opmerkingen (´het gaat om een strijd tussen andere landen en Nederland is een klein land´) of benadrukken van positieve en hoopvolle berichten kan bijdragen om de stemming een andere kant op te krijgen.

Oudere kinderen: De angst bij de wat oudere kinderen is realistischer. Vaak kunnen ze goed beargumenteren waarom het spannend is. Ze vragen om informatie en uitleg. Daarmee leren ze de achtergronden nog beter te begrijpen. De angst zal vergroten als we taboe opleggen en geen uitleg geven.

TIP
Bij oudere kinderen kan als volgt worden omgegaan met angst:
- Motiveren om kritisch te kijken. Nieuws is nooit objectief. Het is een verhaal, verteld door iemand of een groep mensen. Die mensen kiezen bepaalde woorden en beelden, maar dat wil niet altijd zeggen dat dat DE waarheid is.
- Relativeren: dat er zelfs in Engeland en Spanje (waar relatief veel terrorisme voorkomt) in het verkeer nog steeds meer mensen omkomen dan door terroristische aanslagen.
- Maar niet ontkennen: ‘het zal hier nooit gebeuren’. Kinderen voelen onderliggende twijfels en dergelijke aan. Niet alleen bij ouders, maar ook bij leerkrachten of de sfeer in de samenleving.

 

Seks

Eigenlijk zijn er drie manieren waarop seks in programma’s voorkomt:

• Informatief: er wordt informatie gegeven over seks: seksuele gevoelens worden besproken, de mogelijke gevolgen, SOA's (Seksueel Overdraagbare Aandoeningen), zwangerschap...
• Suggestief: er wordt een suggestie van seksuele gevoelens of handelingen gewekt; door de Kijkwijzer als ’12 jaar’ geclassificeerd.
• Expliciet: seksuele handelingen en geslachtsorganen worden duidelijk in beeld gebracht; door de Kijkwijzer als ’16 jaar’ geclassificeerd.

Hoe komt seks op de buis?
Er is nog niet veel onderzoek gedaan naar seks op de tv en de invloed daarvan. Maar een aantal constateringen kunnen we wel doen:

• Veel vaker dan vroeger: op een volwassen tijdstip zeer regelmatig beelden met seks.
• Expliciet in beeld gebracht: van beelden van blote borsten bij de VPRO in de jaren '70, die voor grote opschudding zorgden, tot de ontelbare close-ups van billen en borsten in de videoclips van nu.
• Vaak niet te vergelijken met de realiteit: vaker als uiting van lust dan als daad van liefde; bedreven door jonge, succesvolle en slanke mensen; anticonceptie en/of SOA’s (seksueel overdraagbare aandoeningen) komen niet of nauwelijks aan de orde.

 

Effecten
Onderzoek naar de effecten van het kijken naar seks op de tv is beperkt, vooral in verband met ethische overwegingen bij het opzetten van een onderzoek. Peter Nikken trekt in zijn artikel ‘Seks in de media en kinderen’ voorzichtige conclusies:

• Jonge kinderen (onder 8 jaar) hebben vrijwel geen problemen met het zien van blote mensen op tv, omdat zij de associatie met ‘seks’ niet hebben. Heftige seksbeelden echter, kunnen wel een schadelijk effect hebben. Omdat ze het fenomeen seks nog niet kennen, interpreteren ze de daad wellicht als een gewelddadige handeling.
• Van 8 tot 12 jaar voelen kinderen zich wel eens ongemakkelijk bij het zien van seksueel getinte beelden. Deze groep heeft nog al eens een ‘hekel’ aan dergelijke beelden. Soms nemen ze schuttingtaal over, zonder dat ze weten wat de woorden betekenen. De tv kan de bron zijn, maar vaker horen ze dergelijke woorden eerst ergens anders. De tv heeft volgens onderzoekers dan ook geen extra schadelijke effecten op het taalgebruik van kinderen.
• Kinderen ouder dan 12 jaar doen (ook) kennis op met betrekking tot seks op de tv.
• Het kan wel zijn dat eigen seksuele ervaringen (uiteindelijk) tegenvallen, omdat het op de tv allemaal zo soepel verloopt (en negatieve aspecten rondom anticonceptie en geslachtsziektes niet getoond worden).
• Het vaker zien van (onschuldige) seks op tv zou gepaard gaan met een positievere houding ten opzichte van vrije seks.
• Jonge adolescenten die vaker naar (onschuldige) seks op tv kijken zouden vaak op jongere leeftijd hun eerste seksuele ervaring hebben.
  
  Voor de twee laatste punten geldt wel: andersom kan ook de oorzaak zijn. Kinderen die speciale interesse hebben in seks, vanuit zichzelf, zullen beelden die daarmee te maken hebben ook eerder opzoeken en vrijer denken over seks en op jongere leeftijd experimenteren.

 

Reclame en commercie

U herkent het vast: u bent in de supermarkt en uw kind zegt om de 5 minuten dat het bepaald eten of drinken wil hebben. Als uw kind wat ouder is, geeft ook nog eens het exact aan welk merk het wenst.

Commercie in het dagelijks leven
De reclamefilmpjes doen een beroep op basisbehoefte nummer een: eten en drinken. Helaas gaan de commercials zelden over wortels, appels en sinaasappelsap. Vaker betreft het snoep, koekjes, ijsjes, pizza en frietjes. Vet eten en zoetigheid, slecht voor de gezondheid.
- We leven in een consumptiemaatschappij. Is men uitgekeken op schoenen, dan is er vaak geld om nieuwe te kopen. Het is duurder om een apparaat te laten repareren dan een nieuw exemplaar te kopen.
- Kinderen hebben vaak een horizontale interesse, meer dan een verticale. Uw kind heeft van u de jarenlange gewenste Playmobiel-boerderij met Sinterklaas gekregen, zodat het meteen daarna het woonhuis wenst als buren. ‘Hebben, hebben’ kost geld en dat hebben we niet oneindig. Daarnaast proberen we kinderen verticale interesse bij te brengen: wees blij met wat je hebt en geniet er nou eerst maar eens van.
- Trends: knappe koppen verzinnen hele ketens aan films en televisieprogramma’s om de verkoop van speelgoed te stimuleren. Soms slaan ze de plank mis. Kinderen bepalen namelijk zelf wat wel of niet een trend wordt. Maar als het ze lukt, zit u met de gebakken peren. Het kost niet alleen geld, maar ook energie: denk aan de discussies die vaak een periode aanhouden.

Interessante markt
Kinderen vinden reclame leuk. De reeks korte verhaaltjes spreekt aan. Die zijn vaak grappig en bevatten aanstekelijke liedjes en deuntjes, die dan ook regelmatig uit volle borst worden meegezongen. Programma’s als Sesamstraat en Teletubbies zijn gebaseerd op de opzet van reclame: korte blokken/verhaaltjes met verschillende figuren, muziek, liedjes en humor.
Reclame krijgt dus de aandacht van kinderen. Reclamemakers richten zich steeds vaker rechtstreeks op hen. Kinderen zijn commercieel gezien interessant omdat:
- zij vaak trouw blijven aan merken als ze volwassen zijn,
- zij hun ouders kunnen beïnvloeden bij de aanschaf van producten
- zij zelf vaak een aardig bedrag te besteden hebben (cadeau- en zakgeld)

Hoe gaat de kleine consument om met reclame?
Kinderen worden vaak blootgesteld aan reclame. Voor, na en, op de commerciële zenders, ook tijdens televisieprogramma’s, worden reclames uitgezonden. Wat gebeurt er met kinderen bij het zien van deze reclameboodschappen?

Voor kinderen tot een jaar of 7 is het lastig om reclame van programma's te onderscheiden. Wat op de televisie gezegd wordt, is volgens jonge kinderen waar. Net zoals ze in een televisieprogramma iets leren over het leven van een olifant, ‘leren’ ze in reclames dat bepaalde producten ‘de beste’ zijn. ‘Mam, waarom hebben wij DAT wasmiddel niet? Want DAT wast pas ECHT schoon!’.

De overdrijving in reclame is bekend terrein voor volwassenen, maar moet door kinderen nog geleerd worden. Een spotgoedkoop product betekent vaak dat er allerlei voorwaarden gelden. Is er bij een vliegende pop een hand in beeld, dan vliegt het dus niet uit zichzelf. De fantasiewereld er omheen krijg je er niet gratis bij. Zijn ze nog niet bekend met deze verleidingstechnieken, dan kan het product bij aanschaf voor een teleurstelling zorgen.

Regels

De Reclameraad heeft regels opgesteld om verleidingstechnieken naar kinderen toe binnen de perken te houden.

Volgens Artikel 11 mag er geen:

• misbruik gemaakt worden van de goedgelovigheid van kinderen
• inbreuk gemaakt worden op de relatie tussen ouders en hun kinderen
• voor kinderen gevaarlijke situatie getoond worden
  
  Artikel 17 gaat over reclames voor ‘suikerhoudend snoepgoed’. Volgens dit artikel:
• mogen in uitzendingen geen jongeren onder de 14 jaar voorkomen
• mogen de reclames niet direct gericht zijn op kinderen
• mogen de reclames pas in het blok voor het Journaal van 20:00 uur uitgezonden worden
• moet het vierkantje met de tandenborstel getoond worden.
  
  Reclamemakers houden zich hier vaak aan. Maar een hand bij een vliegende pop kan onopvallend in beeld verschijnen. Het blijft zeer belangrijk dat de kinderen zelf leren de reclametechnieken leren te doorzien.

'Zeurterreur' thuis
Overal is reclame. Niet alleen op tv, maar ook in tijdschriften, reclameblaadjes, op school en op straat. Dat betekent meer aanleiding tot discussie. Uit onderzoek is gebleken dat reclame nogal eens leidt tot conflict in het gezin. Bij afwijzing van het verzoek van het kind door de ouder, kan een ongelukkig gevoel ontstaan, zowel bij de ouder als bij het kind.

Tegenwoordig is vaak sprake van een onderhandelingsopvoeding. Zowel ouders als kinderen kunnen overtuigd worden door argumenten die de ander aandraagt. Om vader over te halen om die ene hagelslag met plaatjes van hondjes erin aan te schaffen, is het vertrouwde merk ineens ‘niet lekker’. Kinderen zijn bijzonder gevoelig voor acties met kleine plaatjes of speelgoedjes in of bij een product. Ze zijn zich niet bewust van de commerciële intentie. Wie 'wint' uiteindelijk de discussie wanneer papa zegt: ‘Die hebben we altijd en die vond je altijd lekker!’

Andere ouders prefereren duidelijkheid boven onderhandelen. Papa zegt dan in dit geval: 'Nee, onzin'. Als het kind vervolgens stijfkoppig blijft staan en gaat schreeuwen, gaat de ouder er niet op in en hoopt hiermee aangeleerd gedrag op dit gebied te voorkomen. Wel kopen naar aanleiding van een tirade, vergroot de kans groot dat het kind het de volgende keer weer op deze manier probeert.

Bronnen:
Sinterklaasgedachten, Patti Valkenburg, 1998
Kinderen en reclame. Leer ze kijken, Consumentenbond

 

Soaps

Het genre televisie waarin we volwassen zaken (seks, drugs, relaties of geweld) en commercie veelvuldig tegen het lijf lopen, is soap.

Onstaan
Vanaf de jaren '20 was de 'soap-opera' in Amerika elke dag op de radio en vanaf de jaren '50 ook op de tv te zien. Elke dag werd een kort stukje familiedrama uitgezonden, waar de volgende dag het vervolg van te horen of later te zien was. De luisteraars waren bekend: huisvrouwen. Adverteerders schreven gretig rondom de uitzendtijden in. Vandaar de naam 'soap', want reclame rondom een programma met doelgroep huisvrouwen betekende in die tijd veel zeepreclame. Dus de naam is uit reclame geboren en die nauwe relatie bestaat nog steeds.

Waarom kijken we naar soaps?

• herkenbaarheid: veel onderwerpen die in soaps behandeld worden, komen ook voor in het dagelijks leven (liefde, sex, vriendschap, werk).
• soaps zijn vaak ‘ontspannend’. Er wordt geen informatie gegeven. Inspanning en concentratie is niet nodig. De kijker kan even in de huid kruipen van iemand anders en wegdromen.
• vaak eindigt een aflevering op een spannend moment (cliffhanger). Dan móet de volgende aflevering wel bekeken worden om te zien hoe de situatie is afgelopen.

 

Mogelijke invloed op kinderen

• Commercie in de vorm van 'sluikreclame': tijdens het programma wordt een product aangeprezen. Spelers vertellen elkaar 'toevallig' hoe goed een bepaald product is of er verschijnt een product met duidelijk het merk in beeld.
• Identificatie: kijkers vergelijken zichzelf vaak met acteurs in een soapserie. Dat kan frustratie of onbegrip opwekken.
• Problemen die het kind uit eigen leven kent (bijvoorbeeld een scheiding), worden niet realistisch neergezet. Werkelijke gevoelens en gevolgen worden niet duidelijk en realistisch behandeld.
• Oplossingen die kinderen tijdens het kijken bedenken, komen niet altijd aan de orde. Het kind kan gaan denken dat zijn oplossing 'minderwaardig is', terwijl de kans groot is dat zijn oplossing beter is, maar niet spannend genoeg. Een geheim wordt bijvoorbeeld extreem lang bewaard, terwijl je in het echte leven in die situatie al lang de waarheid verteld had.
• In een soap worden bepaalde aspecten uit het leven mooier weergegeven dan dat ze zijn. Bijvoorbeeld rijkdom en schoonheid.
• Vaak stereotype beelden van mensen: de succesvolle zakenman/-vrouw, de slordige kunstenaar, de machoman, de sexy secretaresse...
• Het uiterlijk. De spullen die in dergelijke series voorkomen zijn bedoeld om een trend te worden en dat kost geld (ook weer sponsoring); alle actrices zijn slank en de acteurs hebben geen beugels.
• Soms horen kinderen begrippen als abortus, echtscheiding en dergelijke voor het eerst in een soap en leren ze op die manier wat dat betekent. Dat kan een nadeel zijn, omdat in een soap dingen spannender of juist luchtiger worden gemaakt. De kijker kan daardoor een verkeerd beeld krijgen van de werkelijkheid.
• Kinderen komen via soaps in aanraking met andere 'volwassen' zaken, zoals bijvoorbeeld drugs- en alcoholverslaving, geweld, verkrachting...

 

Onderzoek naar soaps

Het beperkte onderzoek naar soaps geeft het volgende aan:

• de verhouding tussen het aantal mannen en vrouwen die in de series voorkomen, ligt gelijk: er komen evenveel mannen en vrouwen in voor.
• er wordt een sterotyp beeld weergegeven: de soappersonages hebben vaak een goede baan, vrouwen zijn vaak jong en aantrekkelijk, allochtonen en ouderen komen veel minder in de series voor dan in het werkeljike leven.
• soaps zijn populaire series onder de jonge kijkers.